Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi): Trao quyền mạnh mẽ trong xây dựng, ban hành văn bản pháp luật

QPTĐ-Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) là văn bản quy phạm pháp luật đầu tiên quy định HĐND và UBND Thành phố được phép xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật để quy định mới hoặc quy định khác với quy định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các Bộ, cơ quan ngang Bộ. Quy định này thể hiện rõ quan điểm "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm" của Đảng nhằm nâng cao tính chủ động, sáng tạo và tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương.

“Quy định mới hoặc quy định khác” để phát triển Thủ đô

Thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) tại Việt Nam được quy định chặt chẽ bởi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật (năm 2025), bao gồm Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội; Chủ tịch nước; Chính phủ, Thủ tướng, các Bộ trưởng, cơ quan ngang bộ; Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao; HĐND, UBND, Chủ tịch UBND cấp tỉnh; HĐND, UBND cấp xã và chính quyền địa phương ở đơn vị hành chính-kinh tế đặc biệt.

Việc xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật phải bảo đảm tính hợp hiến, tính hợp pháp và tính thống nhất của văn bản quy phạm pháp luật trong hệ thống pháp luật; tuân thủ đúng thẩm quyền, hình thức, trình tự, thủ tục xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật..; bảo đảm tính minh bạch trong quy định của văn bản quy phạm pháp luật; bảo đảm tính khả thi, tiết kiệm, hiệu quả, kịp thời, dễ tiếp cận, dễ thực hiện của văn bản quy phạm pháp luật; bảo đảm lồng ghép vấn đề bình đẳng giới trong văn bản quy phạm pháp luật; bảo đảm yêu cầu cải cách thủ tục hành chính; bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường, không làm cản trở việc thực hiện các điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên; bảo đảm công khai, dân chủ trong việc tiếp nhận, phản hồi ý kiến, kiến nghị của cá nhân, cơ quan, tổ chức trong quá trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Đặc biệt, có một nguyên tắc xuyên suốt trong xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật là không được trái với Hiến pháp, văn bản quy phạm pháp luật địa phương không được trái với văn bản luật quy phạm pháp luật ở Trung ương, văn bản luật cấp dưới không được trái với văn bản luật cấp trên…

Tại Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) lần đầu tiên quy định: “Hội đồng nhân dân Thành phố, Ủy ban nhân dân Thành phố được ban hành văn bản quy phạm pháp luật để quy định mới hoặc quy định khác với quy định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các Bộ, cơ quan ngang Bộ để phục vụ xây dựng, phát triển Thủ đô, liên kết Vùng Thủ đô”.

“Ủy ban nhân dân Thành phố có thẩm quyền ban hành quy chuẩn, tiêu chuẩn áp dụng tại Thành phố khác quy chuẩn, tiêu chuẩn quốc gia; lựa chọn áp dụng quy chuẩn, tiêu chuẩn nước ngoài; ban hành định mức kinh tế-kỹ thuật, đơn giá, giá dịch vụ sự nghiệp áp dụng cho Thủ đô khác hoặc chưa có trong quy định của Trung ương”.

Đây là những quy định nhằm thực hiện chủ trương của Đảng “Địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư tại Thông báo số 491-TB/VPTW ngày 13/01/2026 kết luận làm việc của đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm với Ban Thường vụ Thành uỷ Hà Nội “Tinh thần xuyên suốt là "Trao quyền mạnh hơn-Phân cấp, phân quyền toàn diện, triệt để hơn-Trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn", đúng với yêu cầu "Hà Nội quyết-Hà Nội làm-Hà Nội chịu trách nhiệm" bảo đảm đồng bộ của hệ thống pháp luật”.

Nguyên tắc khi “quy định mới hoặc quy định khác”

Tất nhiên, việc “quy định mới, quy định khác” phải thực hiện theo những nguyên tắc nhất định. Bởi vậy Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) cũng quy định: “Việc ban hành văn bản pháp luật quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều này phải bảo đảm nguyên tắc sau đây:

a) Phù hợp với yêu cầu phát triển, quản trị và đặc điểm của Thủ đô; ứng dụng tiến bộ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số;

b) Bảo đảm trật tự an toàn, bảo vệ môi trường, sức khỏe cộng đồng, quốc phòng, an ninh và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân;

c) Có tiêu chí đánh giá rõ ràng, có cơ chế giám sát, giải trình và có phương án sửa đổi, đình chỉ hoặc chấm dứt khi không đạt mục tiêu hoặc phát sinh rủi ro;

d) Việc ban hành văn bản quy định tại khoản 2 Điều này phải bảo đảm khả thi, khả năng tương thích với tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia hoặc phù hợp với tiêu chuẩn, thông lệ quốc tế; không làm cản trở việc liên thông, kết nối kỹ thuật, quản lý và dữ liệu với cơ quan Trung ương, các địa phương khác và hệ thống quốc gia”.

Việc quy định các nguyên tắc bắt buộc khi ban hành văn bản pháp luật nhằm thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất của hệ thống pháp luật, đồng thời bảo đảm việc thực hiện các cơ chế, chính sách đặc thù của Thủ đô được triển khai thận trọng, có đánh giá, có giám sát và có khả năng điều chỉnh kịp thời.

Nguyên tắc phù hợp với yêu cầu phát triển, quản trị và đặc điểm của Thủ đô; ứng dụng tiến bộ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số nhằm bảo đảm các quy định được ban hành thực sự xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, gắn với vai trò, vị thế và đặc thù quản lý của Hà Nội. Đồng thời, quy định này tạo cơ sở pháp lý để Thành phố chủ động áp dụng các giải pháp mới, mô hình quản trị hiện đại, thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý nhà nước, nâng cao chất lượng điều hành và phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Tổng thể, việc quy định các nguyên tắc nêu trên vừa tạo khung pháp lý bảo đảm an toàn khi trao quyền tự chủ, linh hoạt cho Thủ đô, vừa thiết lập cơ chế kiểm soát cần thiết để bảo đảm các chính sách đặc thù được triển khai đúng hướng, hiệu quả và bền vững.

Nguyên tắc bảo đảm trật tự an toàn, bảo vệ môi trường, sức khỏe cộng đồng, quốc phòng, an ninh và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân nhằm khẳng định rằng việc áp dụng các cơ chế đặc thù không được làm phương hại đến các lợi ích công cộng cơ bản và các giá trị được Hiến pháp, pháp luật bảo vệ. Đây là “hàng rào pháp lý” quan trọng để cân bằng giữa yêu cầu đổi mới, linh hoạt với yêu cầu ổn định, an toàn và bảo vệ quyền con người, quyền công dân.

Nguyên tắc có tiêu chí đánh giá rõ ràng, có cơ chế giám sát, giải trình và có phương án sửa đổi, đình chỉ hoặc chấm dứt khi không đạt mục tiêu hoặc phát sinh rủi ro nhằm đưa các chính sách đặc thù vào khuôn khổ quản trị theo kết quả và quản trị rủi ro. Quy định này yêu cầu ngay từ khi ban hành văn bản phải xác định rõ mục tiêu, chỉ tiêu đánh giá, cơ chế theo dõi, kiểm tra và trách nhiệm giải trình, qua đó bảo đảm các chính sách được thực hiện có kiểm soát, có khả năng điều chỉnh linh hoạt, tránh kéo dài những cơ chế không còn phù hợp hoặc phát sinh tác động tiêu cực.

Nguyên tắc bảo đảm tính khả thi, khả năng tương thích với tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia hoặc phù hợp với tiêu chuẩn, thông lệ quốc tế; không làm cản trở việc liên thông, kết nối kỹ thuật, quản lý và dữ liệu với cơ quan Trung ương, các địa phương khác và hệ thống quốc gia nhằm bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ trong quản lý nhà nước trên phạm vi cả nước. Quy định này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh kết nối hạ tầng giữa Thủ đô và các tỉnh phải liên thông, đồng bộ, đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng chính quyền số, yêu cầu các hệ thống, nền tảng, dữ liệu của Thành phố phải tương thích, kết nối, chia sẻ với hệ thống quốc gia, tránh tình trạng cát cứ kỹ thuật, chia cắt dữ liệu hoặc làm phát sinh chi phí chuyển đổi, điều chỉnh về sau.

Minh Thắng