Gìn giữ và phát huy giá trị nghệ thuật diễn xướng dân gian Hà Nội: Để những “viên ngọc quý” ngàn đời tỏa sáng
Bài 2: “Tre” già nhưng “măng” chưa mọc và những điểm nghẽn kìm hãm sức sống di sản
QPTĐ-Khi sự hỗ trợ về tài chính phần nào được tháo gỡ, thì một thực tế khắc nghiệt khác lại hiện lên ngày càng rõ nét ở các làng quê di sản. Đó là tuổi tác của các nghệ nhân ngày càng cao và nỗi lo không có thế hệ kế cận. Trước quy luật nghiệt ngã của thời gian, khi một “thư viện sống” khuất núi, không chỉ một kiếp người khép lại, mà cả một kho tàng nghệ thuật độc bản của Thăng Long - Hà Nội cũng đứng trước nguy cơ thất truyền vĩnh viễn. Và rồi nỗi lo: “Tre” già” nhưng “măng” khó mọc? càng trở nên hiện hữu.

Khoảng trống thế hệ kế cận trước bài toán “cơm áo gạo tiền”
Nằm ngay mặt đường tỉnh lộ 72 đoạn qua thôn Ngãi Cầu, xã An Khánh, thành phố Hà Nội, ngôi nhà của nghệ nhân trống chầu xuất sắc Chu Chí Cang treo đầy những bằng khen, giấy khen, danh hiệu, thành tích trong hoạt động nghệ thuật ca trù. Sinh năm 1935, năm nay, nghệ nhân đã bước sang tuổi 91. Tuổi cao, nghệ nhân đi lại khó khăn, đôi tai không còn thính, trò chuyện cũng nhọc nhằn. Những nếp nhăn hằn sâu trên vầng trán ông. Đôi bàn tay gân guốc từng làm say đắm biết bao thế hệ người yêu ca trù, nay cũng run rẩy.

Khi chúng tôi đến thăm, hay tin cụ vừa được UBND xã An Khánh chính thức phê duyệt đủ điều kiện hưởng trợ cấp sinh hoạt hằng tháng 5 triệu đồng, cùng chế độ Bảo hiểm y tế theo quy định mới của Thành phố, người thân trong gia đình ông không giấu nổi niềm xúc động.
Với một người nghệ nhân dân gian cả đời cống hiến thầm lặng cho nghệ thuật truyền thống, sự ghi nhận kịp thời ấy của chính quyền Thủ đô là niềm an ủi lớn trong những năm tháng tuổi già.
Thế nhưng, nhìn ánh mắt mờ đục của nghệ nhân Cang khi hướng về chiếc trống chầu cũ đặt trang trọng trên chiếc bàn ở góc nhà, chúng tôi hiểu rằng, sự đau đáu lớn nhất của ông lúc này không phải là chuyện sức khỏe, mà chính là tìm người kế cận để truyền lại “bí kíp” đánh trống chầu - linh hồn giữ nhịp cho hát ca trù.
Cùng làng Ngãi Cầu với ông Cang, Nghệ nhân Nhân dân Bùi Thế Kiên (sinh năm 1950), Chủ nhiệm Câu lạc bộ ca trù Ngãi Cầu luôn đau đáu, day dứt với câu hỏi, làm thế nào để duy trì Câu lạc bộ khi mình sau này tuổi cao, sức yếu.
Trò chuyện với ông, chúng tôi được biết, nghệ nhân cũng rất phấn khởi khi được hưởng trợ cấp 5 triệu đồng sinh hoạt hằng tháng. Song khi nhắc đến ca trù - vốn di sản quý của quê hương ông, người nghệ nhân gần 80 tuổi lại ngậm ngùi thừa nhận: “Điều làm tôi trăn trở nhất là tìm đâu được một người đủ tâm huyết để trao truyền ngọn lửa nghề. Câu lạc bộ ca trù Ngãi Cầu giờ có hơn 20 thành viên, song đa số đều tuổi trung niên. Mà để kết nạp các cháu thanh niên giờ khó quá. Để giữ được di sản, giờ trước hết tôi phải tìm cách truyền dạy cho con cháu trong nhà, không thì mai sau mai một hết”.
Với sự hào sảng của một người nghệ sĩ cả đời nặng nợ với ca trù, nghệ nhân khẳng định: “Cửa nhà ông lúc nào cũng rộng mở. Bất cứ ai trong làng, ngoài xã, hễ có lòng thực sự yêu âm nhạc dân tộc, tìm đến là ông sẵn sàng truyền dạy miễn phí các kỹ thuật đàn, hát, không giữ lại bất cứ bí quyết nào”.
Thế nhưng, tấm lòng rộng mở của người thầy vẫn chưa đủ để tìm được thế hệ học trò kế cận, bởi tính đặc thù vô cùng khắt khe của nghệ thuật truyền thống. Ông Kiên thở dài: “Hát ca trù đã khó, học đàn lại càng là thử thách. Người học phải có năng khiếu thiên bẩm, phải kiên trì ròng rã nhiều năm trời. Thời buổi kinh tế thị trường, mấy ai chịu ngồi hàng giờ liền bên cây đàn, theo học nhiều năm để rồi học xong lại không biết kiếm sống bằng gì?”.

Tiếng thở dài của nghệ nhân Bùi Thế Kiên khắc họa trọn vẹn nỗi lo lắng về nghệ thuật diễn xướng dân gian nói chung, ca trù nói riêng trước guồng quay của quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng. Thanh niên ở làng quê bị cuốn vào vòng xoáy mưu sinh, rời quê hương đi làm công nhân tại các khu công nghiệp hoặc buôn bán xa nhà. Bởi thế, những buổi tối tập luyện thưa dần bóng dáng người trẻ, chỉ còn lại những mái đầu bạc ngồi bên nhau giữ nhịp ca trù, canh cánh nỗi lo một mai khi thế hệ mình nằm xuống, vốn di sản quý của quê hương có còn nữa?
Chia sẻ về thực trạng này, nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị (phường rối nước Đào Thục, xã Thư Lâm) thẳng thắn nhìn nhận: “Muốn lớp trẻ gắn bó với nghề thì trước hết phải đảm bảo cho họ sống được bằng chính nghề của mình”.
Thực tế hoạt động tại phường rối nước Đào Thục cho thấy, dẫu nơi đây có thương hiệu di sản lâu đời và thu hút được một lượng khách du lịch nhất định, nhưng hoạt động biểu diễn vẫn mang tính mùa vụ, phụ thuộc vào các đoàn khách đặt tour hoặc dịp lễ hội đầu Xuân. Những ngày vắng khách, nguồn thu từ thủy đình gần như bằng không, không đủ trang trải cuộc sống tối thiểu cho gia đình, buộc các thành viên trẻ phải tỏa đi làm thợ mộc, thợ xây, làm ruộng… để mưu sinh.
Việc vừa phải làm nghệ thuật trong tâm thế “chạy sô” thời vụ, vừa phải bươn chải kiếm sống, khiến đội ngũ kế cận khó có thể toàn tâm toàn ý rèn luyện kỹ thuật điều khiển con rối - vốn đòi hỏi sự khéo léo và sự khổ luyện hàng năm trời dưới làn nước lạnh.

Cùng chung tâm sự, ông Trần Viết Hỗ, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Hát trống quân và dân ca nhạc cổ truyền xã Hát Môn, cũng canh cánh nỗi lo: “Tre” già nhưng “măng” chưa mọc. Ông là người đã tận tụy sưu tầm, ghi chép lại từ các nghệ nhân cao tuổi để hoàn chỉnh tập sách 60 bài hát trống quân, lưu truyền rộng rãi trong làng xã. Đồng thời, nhiệt tình truyền dạy cho lớp trẻ.
Dù sách đã in thành tập, lời ca đã được hệ thống hóa bài bản, nhưng ông lo nhất là sự thờ ơ của lớp trẻ thời đại công nghiệp đối với di sản, việc vận động các em tham gia học hát gặp nhiều khó khăn. Khi các thành viên câu lạc bộ trung tuổi, cao tuổi khuất núi, cuốn sách mà ông dày công sưu tầm, rồi cũng sẽ nằm yên trên giá sách như một thứ tư liệu mà thôi.

Thực tế cho thấy, khoản trợ cấp 5 triệu đồng/tháng của Thành phố có thể giúp các nghệ nhân cao tuổi ấm lòng, Nhưng thế hệ trẻ không thể nuôi sống bản thân và gia đình bằng khoản bồi dưỡng tập luyện 80 nghìn đồng/buổi hay những lần biểu diễn tự nguyện dịp lễ hội làng. Khi bài toán “cơm áo gạo tiền” của người kế cận chưa có lời giải, mọi lời kêu gọi giữ gìn nghệ thuật truyền thống sẽ trở nên mong manh.
Các “điểm nghẽn” kìm hãm sức sống di sản
Cùng với thực tế trên, quá trình khảo sát tại nhiều vùng di sản của Thủ đô, chúng tôi nhận diện thêm các “điểm nghẽn” cốt lõi đang kìm hãm sức sống của nghệ thuật trình diễn dân gian Hà Nội.
Thứ nhất, khoảng trống về “đất diễn” thường kỳ và thị trường thụ hưởng. Nhiều câu lạc bộ di sản sau khi nhận kinh phí hỗ trợ ban đầu 50 triệu đồng để mua sắm nhạc cụ, trang phục biểu diễn vẫn rơi vào cảnh “đắp chiếu” cất kho, mòn mỏi chờ đến dịp lễ hội đầu Xuân hoặc các hội thi phong trào cấp xã, cấp thành phố.

Diễn xướng dân gian vốn sinh ra từ đời sống lao động của Nhân dân. Nếu chỉ diễn quanh quẩn vài ngày hội trong năm thì nó sẽ tự thu mình vào “lồng kính”, tách rời khỏi đời sống thưởng thức đương đại của công chúng Thủ đô và du khách thập phương. Thiếu sân khấu sáng đèn định kỳ, nghệ nhân mất đi môi trường thực hành sáng tạo, còn công chúng, đặc biệt là giới trẻ lại thiếu cơ hội tiếp xúc để hiểu và yêu vốn quý của dân tộc.
Thứ hai, đó là bài toán số hóa di sản. Đứng trước bài toán này, bà Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý Di sản (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Hà Nội) thẳng thắn nhìn nhận: Phần lớn những người nắm giữ bí quyết thực hành diễn xướng dân gian của Hà Nội hiện nay tuổi đã cao. Có những nghệ nhân đã qua đời mang theo những kỹ năng trình diễn mà chưa kịp truyền lại cho ai. Song song với chính sách đãi ngộ vật chất, điều quan trọng nhất hiện nay chính là công tác tổng kiểm kê và số hóa tư liệu di sản. Hà Nội là địa phương đi đầu cả nước trong việc tiến hành tổng kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể. Qua đó nhận diện, xác định giá trị và đưa các loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian đang có nguy cơ mai một vào diện bảo vệ khẩn cấp để tiến hành số hóa bài bản. Cần chạy đua với thời gian để hoàn thành việc số hóa loại hình diễn xướng dân gian bởi tuổi tác của những “báu vật nhân văn sống” ngày càng cao.
Giữ gìn di sản văn hóa phi vật thể suy cho cùng không phải là việc cất giữ những giá trị xưa cũ vào lồng kính của sự hoài niệm. Cũng không thể chỉ trông chờ vào lòng yêu nghề đơn thuần của những mái đầu đã điểm bạc. Khoản hỗ trợ vật chất kịp thời từ chính quyền Thủ đô dẫu là nguồn động viên quý giá để các nghệ nhân ấm lòng trong buổi xế chiều, nhưng đó chỉ là “liều thuốc” tạm thời, chứ chưa phải là “chiếc cần câu sinh kế” bền vững cho thế hệ mai sau.
Để khi “tre già” mà “măng” mọc lên mạnh mẽ, điều cốt lõi là phải kiến tạo một hệ sinh thái văn hóa toàn diện. Ở đó, những thiết chế văn hóa cơ sở phải thực sự sáng đèn. Các không gian biểu diễn định kỳ cần được quy hoạch bài bản để đưa di sản trở lại với đời sống đương đại, hòa nhịp cùng nhịp thở của công chúng. Khi người trẻ nhìn thấy ở nghệ thuật truyền thống không chỉ là trách nhiệm bảo tồn, mà còn là niềm tự hào, là cơ sở để lập thân, lập nghiệp và sống đàng hoàng bằng chính tài năng của mình, khi ấy ngọn lửa nghề mới thực sự được truyền đời bất tận.
Thời gian không chờ đợi ai. Những “báu vật nhân văn sống” của Hà Nội tuổi ngày càng cao với những quy luật khắc nghiệt của tạo hóa. Chạy đua với thời gian để số hóa tư liệu. Đồng thời, khơi thông thị trường, không gian thụ hưởng cho diễn xướng dân gian. Đó chính là bài toán bảo tồn văn hóa trước áp lực đô thị hóa, để giữ lấy những vốn quý di sản văn hóa phi vật thể của Thăng Long - Hà Nội cho muôn đời sau.
Mạnh Quang



