Nhận biết một số tác hại của thuốc là điện tử và thuốc lá nung nóng
QPTĐ-Theo tổ chức Y tế thế giới (WHO), hút thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong toàn cầu, cướp đi hơn 8 triệu sinh mạng mỗi năm, bao gồm hơn 1,3 triệu người tử vong do hít khói thuốc thụ động. Tại Việt Nam, hơn 100.000 người tử vong/năm vì các bệnh liên quan đến thuốc lá, cao gấp 10 lần tử vong do tai nạn giao thông. Số người chết vì thuốc lá cao hơn tổng số người chết vì HIV/AIDS, lao phổi và sốt rét cộng lại. Dù thuốc lá gây nhiều ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, không ít người vẫn duy trì thói quen sử dụng thường xuyên.
Thuốc lá điện tử (TLĐT)
Thuốc lá điện tử có chứa nicotine là một hoá chất gây nghiện cao và độc tính cao. Nicotine gây ngộ độc cấp tính với nhiều cơ quan, đặc biệt tim mạch, thần kinh, hô hấp với biểu hiện ngộ độc tương tự ngộ độc thuốc trừ sâu nhóm lân hữu cơ. Trong thuốc lá điện tử, nicotine thường được cho vào với hàm lượng lớn hơn so với thuốc lá điếu thông thường, ở dạng dung dịch hoặc dạng bột (một dụng cụ hút có thể hút được nhiều nghìn hơi). Đặc biệt nicotine được sản xuất nhân tạo tổng hợp, thường dạng muối, có độ pH điều chỉnh để ít gây khó chịu với đường hô hấp, đồng thời với số lượng dẫn tới người sử dụng rất dễ bị ngộ độc và nhanh chóng dẫn tới nghiện nicotine.
Trước đây, nicotine được sản xuất với số lượng lớn với ứng dụng trong cuộc sống là hóa chất trừ sâu. Tuy nhiên do độc tính cao, nicotine đã bị cấm sử dụng làm hóa chất trừ sâu ở Mỹ từ năm 2014. Các nước, trong đó có Việt Nam hiện nay không còn sử dụng nicotine làm hóa chất trừ sâu do độc tính cao và các tác hại với sức khỏe.
Tiếp xúc kéo dài với nicotine bằng hút thuốc lá sẽ gây ảnh hưởng nhiều cơ quan khác nhau, như gây xơ vữa thành mạch, hẹp mạch máu, đáng chú ý gây bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim, tăng lipid máu, tăng đường máu, giảm elasstin ở nhu mô phổi gây giãn phế nang, tổn thương đường thở và co thắt phế quản, trên hô hấp gây thở nhanh, ngừng thở, tăng tiết a xít dịch vị và giảm nhu động dạ dày ruột gây trào ngược dạ dày thực quản, viêm loét dạ dày tá tràng, tăng đề kháng kháng sinh của vi khuẩn Helicobacter pylori, tăng độc tính của độc tố vi khuẩn Helicobacter pylori trên dạ dày, tá tràng, giảm khả năng học, giảm trí nhớ, giảm tập trung, tăng nghiện thêm chất khác, giảm khả năng miễn dịch, trên mắt gây thoái hóa hoàng điểm, tăng thải albumin qua nước tiểu, tổn thương thận, viêm cầu thận, giảm mức lọc cầu thận, tăng hẹp mạch thận, với nam giới bị giảm hoặc mất cương dương, rối loạn cương dương, giảm tiết testosteron, giảm số lượng, chức năng tinh trùng, với nữ giới gặp rối loạn kỳ kinh, tăng nội tiết FSH, giảm estrogen, giảm progesteron, ảnh hưởng buồng trứng, trưởng thành noãn, giảm dòng máu đến vòi trứng, thai chậm phát triển, thai lưu, mang thai ngoài tử cung, chậm phát triển trí tuệ thai, tăng nguy cơ hen ở con sinh ra, gây ung thư dạ dày, ruột, ung thư phổi, ung thư tụy, ung thư vú. Nicotine còn ảnh hưởng đến sự phát triển và di căn của khối u, đồng thời gia tăng sự đề kháng của khối u với hóa trị và xạ trị.
Cùng với đó, nhiều loại ma túy bị lợi dụng trà trộn đưa vào trong thuốc lá điện tử. Ban đầu, tinh dầu cần sa và các chất từ cây cần sa được đưa vào trong thuốc lá điện tử. Trong những năm gần đây, nhiều loại ma túy mới đã có trong thuốc lá điện tử, đặc biệt hàng trăm hóa chất ma túy tổng hợp thế hệ mới thuộc nhóm cần sa tổng hợp, với số lượng các chất lớn nhất, liên tục được tạo mới và thay đổi vượt ra khỏi các danh mục kiểm soát.
Thuốc lá nung nóng (TLNN)
Tổ chức Y tế thế giới khuyến cáo, thuốc lá làm nóng tạo ra chất khí độc hại, có nhiều chất độc giống như trong khói thuốc lá điếu thông thường. Dù TLNN được nung ở nhiệt độ thấp hơn, nhưng vẫn tạo ra những hóa chất tương tự như trong khói thuốc lá. Các nghiên cứu cho thấy rằng, ngay cả khi nhiệt độ đạt tới mức không đủ để đốt cháy nhưng vẫn đủ để hình thành các hóa chất độc hại từ quá trình nhiệt phân và phân hủy sinh nhiệt, có thể bao gồm dạng đốt cháy không hoàn toàn.
Khói tỏa của các hóa chất này trong TLNN chứa các chất độc hại tương tự như khói thuốc lá điếu. Một số chất độc hại trong TLNN có thể có hàm lượng thấp hơn trong thuốc lá điếu nhưng một số chất khác lại có hàm lượng cao hơn, và một số chất chỉ xuất hiện trong các sản phẩm TLNN. Các thành phần có hại chính của sol khí TLNN bao gồm các hạt vật chất có thể hít vào, hợp chất carbonyl, nitrosamine, hydrocarbon thơm đa vòng, các hợp chất phenolic, carbon monoxide và oxit nitơ, NH3, axit hydrocyanic, các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, kim loại nặng và các loại khác. Theo các báo cáo nghiên cứu có liên quan, các hạt trong sol khí của TLNN có thể hít vào chủ yếu bao gồm glycerol, propylene glycol... Các nghiên cứu cũng cho thấy hạt sol khí của TLNN có kích thước nhỏ hơn so với thuốc lá điếu và do đó dễ đi vào phổi hơn. TLNN chứa nicotine, thành phần được chứng minh là có tác động xấu đến sức khỏe của phụ nữ mang thai và trẻ em, cũng như gây ảnh hưởng đến hoạt động của các cơ quan sinh sản, đến sự phát triển trí não của trẻ em và vị thành niên. Tương tự như TLĐT, sản phẩm phụ của glycerine và propylene glycol sau khi nung nóng là các hợp chất carbonyl, bao gồm acrolein (chất gây kích ứng đường hô hấp mạnh), glycidol, formaldehyde và acetaldehyde (chất gây ung thư). Không có bằng chứng nào cho thấy các sản phẩm này ít gây tác hại về sức khỏe hơn so với thuốc lá điếu thông thường.
Các tác hại cấp tính đối với sức khỏe TLĐT, TLNN
Tổ chức Y tế Thế giới đã cảnh báo tất cả các loại thuốc lá, bao gồm TLĐT và TLNN đều có hại. Ngoài những tác hại đã được biết đến như gây nghiện do có chứa nicotine, ung thư, ảnh hưởng tới hệ miễn dịch, tâm thần, răng miệng, sinh sản, hô hấp và tim mạch,…thuốc lá mới còn có nguy cơ gây ra nhiều ảnh hưởng cấp tính nguy hiểm và nguy cơ phát sinh các vấn đề xã hội nghiêm trọng hơn rất nhiều so với thuốc lá điếu thông thường, bao gồm: Hội chứng tổn thương phổi cấp (EVALI) nhiều ca tổn thương phổi nghiêm trọng và cấp tính, gây tử vong đã được báo cáo trên toàn cầu, như Hoa Kỳ có tới 2.807 ca chấn thương phổi do hút TLĐT.
Cùng với việc sử dụng TLĐT ngày càng tăng, hàng ngàn trường hợp ngộ độc nicotine, cả vô tình (chủ yếu là ở trẻ nhỏ) và cố ý (trong thanh thiếu niên và người lớn), tính từ năm 2020 đến năm 2025, tổng cộng đã có hàng trăm trường hợp ngộ độc được báo cáo tiếp xúc với TLĐT và chất lỏng của TLĐT. Trong đó, hơn một nửa liên quan đến trẻ em dưới 5 tuổi. Hầu hết các trường hợp đều vô tình nuốt phải chất lỏng của TLĐT (76%) tại nhà và các triệu chứng do phơi nhiễm dao động từ nhẹ đến nặng, bao gồm nhiễm toan chuyển hóa, co giật và suy nhược hệ thần kinh trung ương.
Ngoài độc tính hóa học, các thiết bị TLĐT còn rất dễ bị lỗi và hỏng nên đã gây ra các vụ cháy nổ dẫn đến thiệt hại tài sản và thương tích nghiêm trọng, ví dụ như chân, tay, cổ và bỏng mặt, chấn thương mặt, mắt, mũi, miệng và gây tổn thương tâm lý, chấn thương sọ và gãy xương cổ. Chỉ tính riêng từ năm 2023 đến 2025, tại Mỹ ước tính có khoảng 2.035 vụ nổ TLĐT và các tổn thương do bỏng tại các khoa cấp cứu của bệnh viện. Các chấn thương bao gồm bỏng mặt, đùi, háng, bàn tay, mắt, mất nhiều răng, chấn thương dây thần kinh hướng tâm, rách mặt và gãy xương hàm dưới.
Từ năm 2025, Việt Nam chính thức cấm toàn diện TLĐT và TLNN. Theo Nghị định 371/2025/NĐ-CP có hiệu lực 31/12/2025, hành vi sử dụng bị phạt từ 3 đến 5 triệu đồng; chứa chấp người sử dụng bị phạt từ 5 đến 10 triệu đồng. Mua bán, sản xuất bị xem là buôn bán hàng cấm, có thể bị xử lý hình sự. Các quy định này nhằm siết chặt quản lý, hạn chế tác hại nghiêm trọng của thuốc lá thế hệ mới, đặc biệt đối với thanh thiếu niên hiện nay, để hướng tới một xã hội trong lành không khói thuốc độc hại.
Nguyễn Văn Tuân
