Khi di sản bước vào dòng chảy đương đại

QPTĐ-Tại Hoàng thành Thăng Long, Festival Thăng Long-Hà Nội lần thứ II năm 2026 vừa diễn ra. Mở đầu hành trình 10 ngày với chủ đề “Dòng chảy di sản - Heritage Flow”. Không chọn cách kể di sản bằng những lớp ký ức đứng yên, chương trình khai mạc đưa di sản vào cuộc gặp với công nghệ, âm nhạc, thời trang và những nền văn hóa khác.

Đó cũng là tinh thần xuyên suốt Festival năm nay: Đưa di sản ra khỏi phạm vi của những không gian trưng bày để trở thành chất liệu của sáng tạo và một phần của đời sống đương đại.

Trong 90 phút của chương trình khai mạc, câu chuyện về Thăng Long-Hà Nội được mở ra từ chính không gian Hoàng thành. Công nghệ AR tái hiện Đoan Môn, tạo một lớp không gian mới trên nền di tích cũ. Di sản vốn hiện hữu bằng kiến trúc và dấu tích lịch sử được tiếp cận bằng ngôn ngữ công nghệ, giúp người xem không chỉ nhìn mà còn có thêm một cách hình dung về những gì từng diễn ra phía sau những lớp thành quách.

Từ Hoàng thành, mạch chương trình chuyển sang làng nghề, phố nghề-những không gian làm nên một phần căn tính của Hà Nội. Nếu di tích lưu giữ dấu vết của lịch sử thì làng nghề lưu giữ lịch sử trong những hoạt động vẫn đang tiếp diễn mỗi ngày. Đưa các chất liệu ấy lên sân khấu cũng đồng nghĩa với việc kéo di sản từ quá khứ trở lại đời sống hiện tại.

Cách kể chuyện này tiếp tục được mở rộng ở phần cuối chương trình, khi sân khấu không còn giới hạn trong văn hóa Hà Nội. Nghệ sĩ từ Thành phố Hồ Chí Minh, Huế, Điện Biên, Đắk Lắk cùng các đoàn nghệ thuật Hàn Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ xuất hiện trong một không gian chung. Những giá trị văn hóa khác nhau được đặt cạnh nhau, tạo nên một cuộc đối thoại thay vì một màn trình diễn đơn tuyến về di sản Thủ đô.

Trong đó, đoàn “HAN UL-Âm vang Hàn Quốc” với 19 thành viên mang đến Samulnori và trình diễn Hanbok do những người mẫu cao niên Hàn Quốc thể hiện. Sự xuất hiện của những nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ cho thấy truyền thống không nhất thiết phải gắn với một hình thức trình diễn cố định. Nó có thể được tiếp tục bằng những chủ thể mới, trong những hoàn cảnh mới.

Các tiết mục của Nhật Bản, Ấn Độ và các địa phương trong nước càng làm rõ hơn ý tưởng ấy. Di sản của Hà Nội không được đặt trong một không gian khép kín mà được đưa vào dòng chảy giao lưu rộng hơn. Khi những loại hình nghệ thuật khác nhau cùng xuất hiện, công chúng có cơ hội nhìn văn hóa của chính mình từ một khoảng cách khác.

Sự lan tỏa của Festival vì thế không chỉ nằm trên sân khấu khai mạc. Từ ngày 11 đến 20-9, hàng chục hoạt động được tổ chức tại Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Bảo tàng Hà Nội, Bát Tràng, khu vực Tượng đài “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” và Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục.

Hơn 3.000 nghệ sĩ, diễn viên tham gia Festival cùng hơn 100 nghệ nhân và cộng đồng thực hành di sản của Hà Nội. Con số này cho thấy một thay đổi đáng chú ý trong cách tổ chức: Di sản không chỉ được giới thiệu bởi các nghệ sĩ chuyên nghiệp mà còn có sự hiện diện của những người đang trực tiếp gìn giữ nó trong cộng đồng.

Ở Văn Miếu-Quốc Tử Giám, di sản được kết nối với thư pháp, nghề thủ công, trống truyền thống, tour đêm và công nghệ 3D mapping. Tại Bảo tàng Hà Nội, nghệ nhân, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và các câu lạc bộ cùng tham gia trình diễn, trải nghiệm di sản văn hóa phi vật thể.

Đến Bát Tràng, câu chuyện lại được kể bằng âm thanh. Chương trình “Thanh âm Gốm” ngày 19-9 khai thác chính chất liệu và nhạc cụ gốm để tạo nên một cách tiếp cận mới với làng nghề. Gốm, từ một sản phẩm thủ công, trở thành chất liệu nghệ thuật.

Cũng trong ngày 19-9, “Sắc màu Hà Nội-The Color of Hanoi” kết nối thời trang, thiết kế đương đại với chất liệu bản địa và tinh hoa nghề thủ công. Những chất liệu vốn quen thuộc trong đời sống được đặt vào một ngữ cảnh mới, cho thấy khả năng đi xa của di sản khi được các ngành sáng tạo tiếp nhận.

Một ngày trước đó, chương trình nhạc trẻ “MOVE Fest-Chuyến tàu tiếp nối tinh hoa” đưa nghệ thuật đương đại vào không gian Hoàng thành Thăng Long. Sự hiện diện của nhạc trẻ giữa di sản nghìn năm cũng là một phép thử: Liệu những không gian cổ có thể trở thành nơi công chúng trẻ tìm thấy sự gần gũi hay không.

Câu trả lời không chỉ nằm ở số lượng chương trình mà ở cách Festival mở ra nhiều cánh cửa tiếp cận di sản. Người quan tâm đến lịch sử có thể tìm đến Hoàng thành, người yêu nghề thủ công có thể đến Bát Tràng, người trẻ có thể tìm thấy âm nhạc đương đại, trong khi du khách quốc tế có thêm cơ hội tiếp cận văn hóa Hà Nội thông qua những cuộc giao lưu trực tiếp.

Đằng sau chủ đề “Dòng chảy di sản” là một cách nhìn khác về bảo tồn. Di sản chỉ thực sự có sức sống khi còn người thực hành, còn công chúng quan tâm và còn khả năng tạo ra những giá trị mới. Nếu chỉ được giữ nguyên trong không gian quá khứ, di sản có nguy cơ trở thành thứ để ngắm nhìn. Khi được đưa vào âm nhạc, công nghệ, thiết kế, thời trang hay những cuộc giao lưu quốc tế, di sản có thêm cơ hội bước vào đời sống hôm nay.

Đây cũng là hướng Hà Nội đang đặt ra cho quá trình phát triển văn hóa theo tinh thần “Văn hiến-Bản sắc- Sáng tạo-Hội nhập-Kết nối”. Mục tiêu không chỉ là bảo tồn những gì đã có mà tìm cách biến nguồn di sản phong phú của Thủ đô thành nguồn lực cho văn hóa, du lịch và công nghiệp sáng tạo.

Từ Hoàng thành Thăng Long đến Bát Tràng, từ những nghệ nhân thực hành di sản đến các nghệ sĩ trẻ, từ Samulnori của Hàn Quốc đến những thanh âm mới từ gốm, Festival đang thử nhiều cách để trả lời một câu hỏi không mới nhưng luôn cần được đặt ra: Làm thế nào để di sản không chỉ thuộc về quá khứ.

Với Festival Thăng Long-Hà Nội 2026, câu trả lời được đưa ra bằng chính sự dịch chuyển. Di sản được đưa từ di tích đến sân khấu, từ làng nghề đến thiết kế, từ truyền thống đến công nghệ và từ Hà Nội ra cuộc đối thoại với thế giới. Khi ấy, “dòng chảy” không còn chỉ là một cách gọi của Festival, mà trở thành cách di sản tiếp tục tồn tại.

Ngân Mỹ